Mình biết là tiền bản quyền là 1 nguồn không nhỏ, và như có nói ở bài trước, mình không thích sự công nghiệp của AI và việc cướp công sức của dân sáng tạo, nhưng ở đây, trong bài này mình không tranh cãi về việc bảo vệ artwork thế nào, điều mà mình thấy cộng đồng artist đã và đang chia sẻ nhiều rồi, và mình cũng không tranh cãi về luật bản quyền.
Ok, vậy thì GIẢ SỬ đi, nếu như hoàn toàn KHÔNG CÓ BẢN QUYỀN, hoặc đặt khoản tiền bản quyền sang 1 bên, không tính, thì….
Liệu 1 creator hoặc 1 nghệ sĩ (không chỉ là họa sĩ) có thể
KIẾM TIỀN TỪ NHỮNG NGUỒN NÀO KHÁC?
* NOTE:
Đây là quan điểm cá nhân và tìm hiểu của bản thân nên nó tất nhiên không hoàn hảo, bạn có thể tranh luận và góp ý thoải mái, nhưng hãy tranh luận 1 cách lịch sự và xây dựng. Nếu bạn tranh luận không lịch sự, mình sẽ block.
Theo như mình tìm hiểu thì có các cách dưới đây:
Cách 1: Voluntary Donations — Quyên góp tự nguyện
Đây là nguồn thu chính của rất rất nhiều nền tảng, phần mềm và cộng đồng, theo các phương thức như quyên góp (donations), recurring support (Patreon, đăng ký ủng hộ), nhà tài trợ tự nguyện,…
1 số case study nhé:
Những Dự án mã nguồn mở (Open Source Projects): Blender, Mozilla Firefox, Linux distributions (Ubuntu, Debian, Arch Linux), Godot Engine, Krita,….
Nghệ sĩ / nhà sáng tạo: Amanda Palmer (ca sĩ), Andrew Price (BlenderGuru), Blue1Brown (YouTuber giáo dục), Kurzgesagt (YouTuber giáo dục)
Phần mềm, công cụ kỹ thuật: OBS Studio (phần mềm livestream), VLC Media Player (nền tảng phát video), Audacity (Phần mềm xử lý âm thanh)
Cộng đồng sáng tạo / giáo dục: Khan Academy, OpenStreetMap (Bản đồ mã nguồn mở) archive.org (Kho lưu trữ internet )
Nếu bạn tạo giá trị, người nghe/người xem/ người follow bạn sẽ trả tiền ngay cả khi họ không bị ép bằng bản quyền.
Nhưng theo trải nghiệm cá nhân mình, văn hóa donation ở VN cho creator không mạnh như ở nước ngoài. Tuy nhiên nó cũng là 1 lựa chọn.
Vì vậy chúng ta có thể sang các cách tiếp theo.
Cách 2: Bán sản phẩm vật lý
Nếu không có bản quyền, bạn có thể chuyển sang bán cả những thứ hữu hình vật lý, chẳng hạn như sách in (artbook), bán tranh gốc, tranh in giới hạn, vật phẩm, sản phẩm thủ công, sổ tay, postcard, merch ….. kiểu vậy.
Lúc này, người mua/ khách hàng trả tiền cho đồ vật, không phải cho ý tưởng được bảo hộ (aka bản quyền).
Cách 3: Membership / Subscription / Community
Tức là bạn xây cộng đồng/ fanbase: nhóm trả tiền, cộng đồng riêng và bạn tính phí cho những người tham gia.
Lúc này bạn không bán bản quyền hay sản phẩm, mà bạn bán quyền truy cập.
Và cũng có rất nhiều creator làm theo cách này. Patreon, Substack, Discord community, Live demo trả phí,…
Nếu bạn để ý thì rất nhiều công ty lớn đã chuyển dịch sang bán quyền truy cập như Spotify, Netflix,…
Hoặc bạn có thể đọc thêm cuốn Subcribed của Tien Tzuo để thấy được xu hướng dịch chuyển. Ông này là CEO và nhà sáng lập của Zuora, là tác giả của khái niệm “Subscription Economy” (Nền Kinh tế dựa trên Đăng ký)
1 cuốn sách mà mình đọc 2 lần, và rất thích, đó là cuốn này. Minimalist Entrepreneur.
Cuốn này được viết bởi Founder của Gumroad, có nói về việc bắt đầu bằng xây dựng cộng đồng và kiếm tiền từ đó.
Cách 4: Cung cấp dịch vụ (Service model)
Không ai “copy” được bạn, nhất là khi bạn xuất hiện/ làm việc trực tiếp.
Lúc này bạn bán trải nghiệm thay vì bán tác phẩm
Chẳng hạn như coaching riêng, consulting (tư vấn), giảng dạy trực tiếp, workshop, diễn thuyết, biểu diễn trực tiếp, art perfomance….
Nó giống như bạn trả tiền để được đi xem live concert của thần tượng vậy. Bạn trả tiền để được gặp thần tượng trực tiếp. Bạn “mua” trải nghiệm được gặp/ thấy thần tượng.
Ý tưởng có thể bị copy, nhưng con người thì không copy được. 1 suất xem concert trực tiếp cũng không thể copy được, nó có giới hạn.
Cách 5: Gọi vốn (Crowdfunding / Patronage)
Hiểu đơn giản thì nó là kêu gọi vốn đầu tư, gây quỹ trước để tạo sản phẩm.
Thông qua các nền tảng như Kickstarter, Indiegogo,…
Lúc này bạn chưa cần bản quyền; bạn chỉ cần tạo dựng lòng tin.
Cách 6: Custom work (tức commission)
Hiểu đơn giản là nghệ sĩ, designer, nhạc sĩ,…. được trả tiền để làm theo yêu cầu, tạo phiên bản cá nhân hoá cho khách hàng.
Nhiều việc AI tạo hình được nhưng có nhiều việc vẫn cần con người giám sát, điều chỉnh, ví dụ: Art direction, visual consulting, chỉnh sửa, chọn lọc, storytelling + tổng hợp ý tưởng, định hướng phong cách cho thương hiệu, layout, composition,…
Nhìn chung nó không giới hạn ở việc vẽ thuê mà bạn có thể là người hiểu khách hàng (vì nhiều khi khách hàng còn không hiểu mình muốn gì), hiểu insight và thị trường, nó tăng giá trị cho bạn chứ không chỉ là dựa vào phong cách vẽ (thứ dễ bị sao chép, có thể là người khác sao chép chứ không chỉ mỗi AI)
Chẳng hạn như, khách hàng tìm thấy mẫu trên mạng, tự prompt ra ảnh gì đó bằng AI, nhưng muốn chi tiết ở ảnh này, muốn nhân vật ở ảnh kia, muốn theo phong cách này, muốn nhân vật quay theo kiểu khác,… Rồi thì khách hàng không hiểu vì sao nhìn nó không ổn?
AI cũng là 1 dạng công cụ, nhưng bạn thấy đấy, ngày nay công cụ thiết kế rất nhiều, nhưng đâu phải ai cũng có khả năng/ tư duy thẩm mỹ để thiết kế?
Tạo ra cái đẹp là 1 chuyện, nhìn, liên kết và chọn ra cái “hợp” lại là chuyện khác. Giống như bạn mua được những đồ nội thất đẹp nhất rồi tống vào chung 1 nhà, nhưng nó hợp nhau hay không là chuyện khác.
Con người là loài mạnh về khả năng liên kết, liên tưởng, thậm chí liên kết những thứ dường như chẳng liên quan quái gì đến nhau, đó chính là khả năng sáng tạo.
Ngoài ra bạn không chỉ bán mỗi công vẽ, bạn có thể bán thêm những cái khác.
Cách 7: Value-added versions – bán bản cao cấp
Ai cũng có thể copy phần “thô”, nhưng bạn bán bản “cao cấp”
Bản cao cấp thì bạn bán được bản có ghi chú, bản gốc độ phân giải cao, HD, bản có bonus content, bản giới hạn…. nhìn chung là bạn tăng thêm giá trị.
Hiểu đơn giản thì bạn tưởng tượng nó giống như nghệ sĩ bán file .PSD có thể chỉnh sửa được thao tác được, còn bản JPG có thể bị share thoải mái.
Hoặc bạn bán thêm sự kết nối, dịch vụ cá nhân hóa hơn, như là chữa bài, coaching, tư vấn,…
Cách 8: Reputation (Danh tiếng)
Danh tiếng là 1 dạng tài sản mà, càng nhiều AI xuất hiện, danh tiếng/ bản sắc cá nhân càng có giá.
Nếu bạn không có danh tiếng, hay thương hiệu cá nhân, bạn dễ bị chìm và bị cạnh tranh gay gắt, bạn vừa còn phải chạy đi tìm kiếm khách hàng. Nếu bạn có danh tiếng/ uy tín? Khách hàng sẽ tìm đến bạn. Tất nhiên thời gian đầu sẽ không dễ.
Ví dụ bạn ra chợ, bạn thấy nhái hàng hiệu vô số với giá cực rẻ. Tại sao vẫn có người mua hàng gốc? Lúc này họ mua vì danh tiếng. Và thậm chí hàng nhái lại giúp hàng gốc nổi hơn.
Những bức danh họa nổi tiếng có giá cao, phần lớn vì câu chuyện đằng sau nó.
Giữa 1 biển những người cung cấp dịch vụ, khách hàng sẽ chọn ai?
Thường là người có uy tín và danh tiếng (dựa trên đánh giá, portfolio, giới thiệu, truyền miệng,…)
Bạn liệu có mua hàng của 1 người không có uy tín, không ai biết là ai, cũng chưa thấy đánh giá hay lịch sử công việc gì? Nó rất khó.
1 vài cách ở trên cần dựa trên danh tiếng, bởi danh tiếng tạo ra nhiều cơ hội hơn. bạn có lecture tour, bạn có người bảo trợ, học viên hoặc khách hàng biết tới bạn nhiều hơn, bạn nhận được lời mời hợp tác, quảng cáo,….
Nhưng bạn ngại xuất hiện trước công chúng thì đừng nghĩ thương hiệu cá nhân là cứ phải show mặt lên. Có những artist mà mình biết không lộ mặt mà vẫn nổi trên mạng.
(Ví dụ như bạn mình, Kẹo Dẻo/ Mazumaro (Facebook page). Nếu ông có đọc được đoạn này, nhớ trả tôi tiền quảng cáo)
Hoặc bạn có thể tự tìm hiểu thêm ví dụ.
Cách 9: Giáo dục, dạy, chia sẻ
Nói dạy học hay giáo dục thì có thể bạn sẽ mường tượng hơi quá, rằng bản thân phải có kỹ năng chuyên môn khủng, phải có đạo đức, bằng sư phạm hay như nào mới có thể dạy được.
Bạn không nhất thiết phải là 1 người giỏi top đầu, bạn chỉ cần đi trước người khác vài bước, và đổi vai, bạn chỉ đơn giản là người chia sẻ lại khó khăn, trải nghiệm, vấn đề và cách bạn tháo gỡ nó.
Những điều này là trải nghiệm của riêng bạn, nó là dấu ấn của riêng bạn. Không ai có, và không ai cạnh tranh được.
Những chia sẻ của bạn có thể giúp được rất nhiều người.
Trước đây khi mới thi đỗ đại học Kiến Trúc xong, mình cũng đã có thể dạy vẽ được cho rất nhiều người muốn thi vào trường. Mình chỉ đơn giản là đi trước họ 1 vài bước.
Hiện tại của bạn là tương lai họ muốn, còn họ là quá khứ của bạn. Bạn chỉ đơn giản là giúp họ.
Vậy nên đừng đặt nặng việc dạy học là cái gì đó quá kinh khủng, bạn cứ coi bạn chỉ là người chia sẻ, vậy thôi.
Bạn có thể quay lên trên, xem cuốn Minimalist Entrepreneur của Sahil Lavingia, cuốn này cũng giải thích rất đơn giản và dễ hiểu vì sao bạn nên chia sẻ, và những người chia sẻ đứng vào top 1% như thế nào.
9 cách trên, nghe có vẻ như nhiều người cũng biết, nhưng mỗi cách lại có thể rẽ nhánh ra rất nhiều kiểu thực hiện.
Và nhiều cái bạn nghĩ là nó phức tạp và không thể làm được, nhưng thực ra nó đơn giản hơn bạn nghĩ.
Và tóm lại, về bản chất, con người trả tiền cho khan hiếm (scarcity). Cái nào khan hiểm và có nhu cầu lớn thì có thể lấy giá cao hơn.
Kiểu như gói mỳ tôm, cái bánh mỳ bạn mua trên máy bay sẽ có giá cao gấp chục lần bạn mua ngoài tạp hóa. Và gói mỳ tôm này cũng sẽ tăng giá dựa theo cách phục vụ, aka bán trải nghiệm (1 cách ở bên trên)
Những thứ bị pha loãng bởi AI như artwork sẽ bị mất giá, nhưng những thứ khan hiếm như sự kết nối trực tiếp với bạn, tư duy, góc nhìn của bạn, thời gian, công sức, vật phẩm, dịch vụ, …đều bán được, và được giá, nếu bạn bỏ công sức xây dựng. Tất nhiên thời điểm đầu nó sẽ không phải quá dễ dàng.
Thế giới nhiều người đã chuyển từ “bán nội dung” sang “bán quan hệ – bán người tạo ra nội dung”
Người ta không trả tiền cho content.
Người ta trả tiền cho người đứng sau content. Tức là creator/ artist/….
Bởi vì content bây giờ thừa mứa, cái gì cũng có bản free. Nhưng kết nối với người tạo ra content thì hiếm, và không bị sao chép.
Cho nên nhiều người sáng tạo giàu lên từ community, workshop, mentoring, khóa học, cá tính và worldview (góc nhìn, tư duy,..). Thứ này không ai copy được, nên không cần bản quyền.
Feel free to share!
Cảm ơn bạn đã đọc.
Nhập mail ở đây nếu bạn muốn nhận thông báo về bài viết mới nha