Nếu bạn không chỉ làm trái ngành, hoặc làm đúng 1 nghề, đây là lợi thế của bạn. Và cũng đừng sợ thất nghiệp nếu “nghề” biến mất trong tương lai.
Vì sao?
Chúng ta từng được nghe 1 nghề cho chín, còn hơn 9 nghề.
Và thường được hiểu là:
Tốt nhất chỉ tập trung 1 ngành nghề, 1 chuyên ngành, còn hơn là biết nhiều nghề, nó trở thành lan man.
Nếu bạn từng theo học hệ trường học truyền thống thì bạn sẽ thấy rất rõ. Bạn được chia khối thi, chia theo chuyên ngành, rồi ra trường đi làm thì chia phòng ban.
Câu nói này được xuất phát từ xã hội của thế hệ trước internet.
Chẳng hạn bạn rất giỏi 1 nghề mà thế hệ trước “hot”, ví dụ ở Việt Nam hồi trước có đánh máy thuê, viết chữ thuê đi, thậm chí là master, top đầu, sau đó máy móc, công nghệ, AI phát triển và rồi bạn mất “nghề” vì không ai cần bạn nữa thì sao?
Lời khuyên “tập trung” là 1 ý kiến tốt. Vì cuộc đời có hạn. Nếu bạn sống đến 1000 tuổi thì thôi, bạn làm quái gì cũng được.
Nhưng lời khuyên “chỉ tập trung vào 1 ngành nghề” lại là ý kiến tệ trong dài hạn.
Nó chỉ đúng khi số lượng nghề còn ít và không có nhiều thay đổi hoặc thay đổi rất chậm. Nhưng ngày nay, sau Internet và khoa học công nghệ phát triển, nghề biến động, rất nhiều nghề mới , chia rất nhiều nhánh nhỏ.
Nếu bạn lội ngược lại lịch sử phát triển của xã hội, bạn sẽ thấy.
Trong giai đoạn cách mạng công nghiệp, ban đầu thợ dệt làm toàn bộ. Nhưng khi máy móc xuất hiện, công việc bị chia nhỏ hơn, có thêm người vận hành máy, người sửa máy, người kiểm tra chất lượng, người quản lý dây chuyền,…..
Đây là lần đầu “ngành” xuất hiện mạnh, con người bị gắn vào một mắt xích
Trong y học ngày xưa, thầy thuốc chữa “mọi thứ”. Nhưng đến thế kỷ 20, y học được cắt nhỏ: bác sĩ nội, bác sĩ ngoại, tim mạch, thần kinh, chẩn đoán hình ảnh, xét nghiệm, gây mê, phục hồi chức năng,….
Lượng kiến thức tăng, đồng nghĩa với việc nghề bị phân mảnh.
Bạn sẽ thấy mẫu số khá chung: 1 nghề cũ nhưng “nở” thành nhiều nghề mới, và bạn càng thấy rõ trong thời đại sau internet và công nghệ.
Ngày xưa thì có họa sĩ, nhà văn, nhiếp ảnh gia,…. bây giờ thì sao?
Graphic designer,UI/UX designer,motion designer,illustratorconcept artistvisual storyteller,content creator, creative strategist.
Rồi thì prompt engineer, automation specialist, no-code builder, community builder, learning designer,…..
Công cụ mới, nền tảng mới, hành vi con người mới vì vậy “nhãn mác” mới xuất hiện.
Ngày xưa rất nhiều nghề được truyền trong gia đình, qua nhiều thế hệ. Trong thời AI, nghề không chỉ nhiều hơn, mà khả năng cao là rất nhiều nghề sẽ ngắn hạn hơn.
Khi nhu cầu đơn giản, nghề ít
Khi đời sống và công nghệ phức tạp, nghề tách nhỏ và nở ra liên tục.
Và trong tương lai, tên nghề sẽ còn biến mất và thay đổi nhanh hơn.
Vì vậy nên trong bài viết trước, mình có nói không nên bám vào danh từ, danh hiệu
Ngày xưa nhu cầu đơn giản. Ăn no mặc ấm là được.
Ngày nay no ấm rồi, bạn lại muốn “ăn ngon mặc đẹp”, “ăn sung mặc sướng”
Ngành nghề sinh ra để giải quyết nhu cầu, vấn đề. Khi vấn đề đó không còn, nghề đó cũng mất dần. Nhưng lại có nhiều vấn đề mới, và sinh ra nhiều nghề mới.
Khi bạn không chỉ tập trung vào 1 nghề, hay 1 kỹ năng, bạn có thể dễ thích nghi, đồng thời kết hợp những kỹ năng (thậm chí có thể không liên quan tới nhau) để giải quyết 1 vấn đề mới.
Liên kết những thứ không liên quan để giải quyết vấn đề, là gốc rễ của sáng tạo.
Nếu bạn ngẫm kỹ thì bản chất thì nghề mới xuất hiện cũng vậy, mỗi nghề là 1 tổ hợp nhiều kỹ năng, và tổ hợp kỹ năng mới?
Nghề mới xuất hiện.
Tên nghề là cái ĐẾN SAU, để đặt cho cái đã có. Vỏ hộp quà được dùng sau cùng, để bọc lấy món quà bên trong.
Càng bám vào vỏ, càng dễ lỗi thời.
Bám vào cốt lõi, càng sống lâu.
Tất nhiên bạn cũng không thể ghép bừa được mà dựa vào vấn đề và thị trường.
Vì vậy nên ngày nay thất nghiệp không còn quá đáng sợ.
Mà cái đáng ngại là bị loạn (vì quá nhiều nhãn mác) và không có khả năng thích nghi.
Bởi như mình nói ở trên, quan niệm “hãy tập trung” vẫn là ý tốt. Vậy thì tập trung vào điều gì?
Nếu bạn bị loạn, thì hãy lược bớt kỹ năng phần ngọn kiểu như kỹ năng dùng phần mềm,… mà giữ cho mình những kỹ năng phổ quát mà bạn thấy hứng thú. Bán hàng, viết, vẽ, kỹ năng tự học, thuyết trình, tư duy phản biện,….
Những kỹ năng cần thiết mà có thể 1000 năm nữa cũng không lỗi thời. Đây là những kỹ năng học 1 lần dùng cả đời.
Còn kỹ năng sử dụng phần mềm, công cụ, nó có thể cần thiết thật, nhưng chỉ cần update 1 cái là bạn lại nhanh chóng bị lỗi thời. Bạn cứ nhìn tốc độ phát triển khủng khiếp của AI là biết.
Khi thiếu, vấn đề là đủ. Học cách nói có.
Khi thừa, vấn đề là chọn. Học cách từ chối.
Nghề biến động bởi lượng thông tin và kiến thức cũng biến động.
Kiến thức phổ cập, rẻ, và có thể dễ dàng tiếp cận. Kiến thức tăng theo cấp số mũ. Bạn có học 10 kiếp cũng không hết. Và vì vậy rào cản vào được 1 nghề, nhất là những nghề đại trà càng dễ hơn.
Nhưng trường học vẫn vậy, có update nhưng không đáng kể. Mô hình trường học truyền thống cồng kềnh, và những thứ gì càng cồng kềnh, càng nhiều ban ngành thì càng chậm. Và thật ra trường học cũng đang làm đúng mục đích của trường học.
Bạn có thể tham khảo thêm cuốn Stop stealing dream của Seth Godin để hiểu mục đích của trường học. 1 cuốn ebook miễn phí.
Có những ngành nghề khi bạn vào trường thì hot, đến lúc ra được trường thì đã bão hòa.
Cái gì càng đào tạo được đại trà, bạn càng dễ bị cạnh tranh.
Còn khi bạn là 1 cá nhân, bạn có sự tự do, khả năng thích nghi và linh hoạt, như nước. (“Be water, my friend” – Bruce Lee) đấy là lí do mà ai cũng cần trở thành lifelong learner.
___________________
Hôm rồi có 1 bạn hỏi mình, em muốn chuyển ngành, từ Y sang Vẽ.
Mình bảo rằng rất tuyệt, bởi việc chuyển ngành tưởng như là bất lợi, nhưng đó lại có thể là 1 lợi thế của em.
Ví dụ như kết hợp kiến thức Y học, mối quan hệ trong ngành Y, trải nghiệm cá nhân,… với vẽ chẳng hạn. Nó dễ khiến góc nhìn của em trở nên độc đáo.
Mỗi trải nghiệm và thử sai của bạn trong quá khứ đều có thể trở thành 1 mảnh ghép giá trị
Bạn có biết rất nhiều người nổi tiếng là những người kết hợp được những thứ tưởng như không liên quan?
Họa sĩ nổi tiếng Kim Jung-Gi từng đi bộ đội, thời gian trong quân đội đã cho phép ông xây dựng một trí nhớ hình ảnh mạnh mẽ về nhiều loại vũ khí, phương tiện và tình huống quân đội mà ông có thể nhớ lại trong các bức tranh minh họa của mình.
Richard Feynman, kết hợp phương pháp giáo dục và vật lý.
Bruce Lee, kết hợp võ thuật và triết học.
Leonardo da Vinci, kết hợp vẽ, giải phẫu, cơ khí, quan sát tự nhiên
Naval Ravikant, kết hợp đầu tư, viết và triết học
……
Nếu bạn không chỉ làm đúng 1 nghề?
Đây là lợi thế của bạn.
Cảm ơn bạn vì đã đọc tới đây. Nếu bạn muốn đọc tiếp, bạn có thể nhập email để nhận thống báo bài viết trong tương lai nhé!